Mirastan İvazlı ve İvazsız Feragat Sözleşmesi: Altsoya Etkisi, Şekil ve Uygulamadaki Sonuçlar
I. Mirastan Feragat Nedir?
Mirastan feragat, mirasın açılmasından önce, mirasbırakan ile onun yasal mirasçılarından biri arasında kurulan bir miras sözleşmesidir. Türk Medeni Kanunu’nun 528. maddesine göre mirasbırakan, mirasçısıyla karşılıksız ya da bir karşılık sağlanarak feragat sözleşmesi yapabilir; feragat eden de mirasçılık sıfatını kaybeder. TMK m.528–530
Bu işlem, ölümden sonra yapılabilen mirasın reddinden farklıdır. Feragat sözleşmesi mirasbırakan hayattayken kurulur ve içeriği, kimin lehine yapıldığı ile bir karşılık verilip verilmediği, paylaşım anındaki sonucu doğrudan etkiler.
II. İvazlı ve İvazsız Feragat Arasındaki Temel Ayrım
İvaz, feragatin karşılığında mirasbırakan tarafından sağlanan değer veya edimdir. Para, taşınmaz devri ya da somut olayda kararlaştırılan başka bir ekonomik menfaat, ivaz niteliği taşıyabilir. Karşılık olmadan yapılan feragat ise ivazsız feragattir.
| Konu | İvazlı feragat | İvazsız feragat |
|---|---|---|
| Feragat edenin durumu | Mirasçılık sıfatını kaybeder | Mirasçılık sıfatını kaybeder |
| Altsoya etki | Sözleşmede aksi yoksa altsoy için de sonuç doğurur | Altsoyu kendiliğinden dışlamaz |
| Sözleşme metninin önemi | Altsoyu koruyan veya dışlayan kayıt belirleyicidir | Feragatin kapsamı yine metinden değerlendirilir |
| Uygulamadaki risk | Karşılığın ve altsoya ilişkin kaydın belirsizliği | Kapsamın, lehtarın ve altsoyun durumunun belirsizliği |
Bu ayrımın en önemli sonucu altsoya ilişkindir. TMK m.528, ivazlı feragatin sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğuracağını açıkça düzenler. Bu nedenle, “feragat edenin çocukları da kapsamda mı?” sorusunun ilk cevabı, feragatin ivazlı olup olmadığı ve ardından sözleşmenin tam metnidir.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, ivazsız feragat eden eşin, sözleşme tarihinde cenin durumunda bulunan ve sonradan sağ doğan çocuğunun mirasçılıktan yararlanacağını kabul etmiştir. Karar, ivazsız feragatte altsoyun mirasçılığının yalnız feragat edenin işlemiyle ortadan kalkmayacağını somut biçimde gösterir. Yargıtay 14. HD, 18.02.2019, E.2016/15951, K.2019/1359
III. Sözleşmenin Şekli: Mirasbırakanın Bizzat Katılımı Gereklidir
Mirastan feragat, miras sözleşmesinin bir türüdür. Bu sebeple geçerliliği için resmî vasiyetname şekline uyulması gerekir. Şekil, yalnız ispat kolaylığı değil, sözleşmenin geçerlilik şartıdır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin kararında, mirasbırakanın sözleşmeye bizzat katılmadığı ve vekâleten işlem yapıldığı olayda geçerli bir mirastan feragat sözleşmesinden söz edilemeyeceği belirtilmiştir. Yargıtay 2. HD, 14.05.2007, E.2007/6349, K.2007/7938
Bu nedenle uygulamada yalnız “feragatname” başlıklı bir belgeye dayanmak yeterli değildir. Belgenin şekli, tarafların doğrudan katılımı, karşılığın belirlenmesi ve altsoya ilişkin kayıtların açık olup olmadığı birlikte incelenmelidir.
IV. Feragat Belirli Bir Kişi Lehine Yapılmışsa Ne Olur?
TMK m.529’a göre feragat belirli bir kişi lehine yapılmış ve bu kişi herhangi bir nedenle mirasçı olamamışsa feragat hükümden düşer. Feragat belirli bir kişi lehine yapılmamışsa, en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayılır; bunların mirasçı olamaması hâlinde de feragat hükümden düşer.
Bu kural, sözleşmede lehtarın kim olduğunun neden açıkça yazılması gerektiğini gösterir. Bir sözleşmenin yalnız “miras payından feragat” cümlesiyle değerlendirilmesi yerine, lehtar düzenlemesi ile olası ölüm, mahrumiyet veya ret hâllerinin de göz önünde tutulması gerekir.
V. Tereke Alacaklıları ve Tenkis Bakımından Sonuçlar
Feragat edenin tereke ile her ilişkisi mutlak biçimde sona ermez. TMK m.530 uyarınca miras açıldığı anda tereke borçlarını karşılamıyorsa ve mirasçılar da borçları ödemezse, feragat eden ve mirasçıları belirli koşullarla alacaklılara karşı sorumlu olabilir. Sorumluluk, ölümden önceki beş yıl içinde alınan karşılıktan ve mirasın açılması anındaki zenginleşme tutarıyla sınırlıdır.
Öte yandan, mirasbırakanın feragat eden mirasçıya sağlığında tasarruf edilebilir kısmı aşan edimlerde bulunması hâlinde diğer mirasçılar tenkis isteyebilir. TMK m.573, bu durumda feragat edenin yalnız saklı payını aşan kısmının tenkise tabi olacağını düzenler; TMK m.574 ise belirli şartlarda geri verme veya paylaşmaya katılma seçeneği tanır. TMK m.573–574
VI. Mirasçılık Belgesinde Feragatin Gösterilmesi
Feragat sözleşmesinin bulunması, mirasçılık belgesi istemeye engel değildir. Ancak mirasçılık belgesinde feragat nedeniyle terekeye ilişkin mirasçılık sıfatını kaybeden kişinin durumu ve bu payın kime kaldığı açıkça gösterilmelidir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, ivazlı feragat eden kişilere pay verilmesinin doğru olmadığını; buna karşılık feragat sözleşmesinin varlığının mirasçılık belgesi istemini engellemediğini belirtmiştir. Yargıtay 2. HD, 15.03.2007, E.2007/2597, K.2007/4205
Benzer biçimde Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, mirastan feragat sözleşmesinin miras sözleşmesinin bir türü olduğunu vurgulayarak, resmî vasiyetname biçimindeki sözleşmeye ilişkin açma ve okuma talebinde sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğuna karar vermiştir. Yargıtay 20. HD, 03.11.2016, E.2016/9913, K.2016/10033
VII. Sonuç
İvazlı ve ivazsız mirastan feragat arasındaki fark, yalnız sözleşme karşılığının bulunup bulunmaması değildir. Özellikle altsoyun mirasçılığı, lehtarın durumu, şekil şartı, tereke alacaklılarının korunması ve tenkis sonuçları bu ayrımla değişir.
Somut bir sözleşmede sonuca varmadan önce sözleşmenin tamamı, karşılığın niteliği, lehtar kaydı, altsoya ilişkin açık düzenleme, işlem tarihi ve şekil şartı birlikte değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; olayın özellikleri farklı bir hukuki sonuç doğurabilir.